DE VOLLE MIDDELEEUWEN (900-1300)

Deel 2: 1095 - 1305
De opkomst van de steden en van de macht van het volk

Na ±1000 zijn we van de Noormannen verlost en breekt een stabieler periode aan. Vele graafschappen waaronder Vlaanderen, Holland, Henegouwen en Gelre zijn reeds gevestigd, evenals hertogdommen waaronder Brabant. De hertog van Lotharingen heeft geen macht meer, ook de macht van de Duitse Keizer neemt af. De macht van de graafschappen en hertogdommen en die van de steden neemt toe. De macht van de bisdommen neemt af.
Er ontstaat ook de "macht van het volk": Utrecht krijgt een stadsraad, gilden beginnen zich te ontwikkelen. Het Hollandse Huis (922-1299) wordt opgevolgd door het Henegouwse Huis (1299-1349) De internationale politiek begint een grotere rol te spelen. De kruistochten vinden in deze periode plaats.
Klik hier voor een verklaring van de gebruikte pictogrammen.

Jaartal  Graafschap
Holland
Hertogdom
Brabant 
Graafschap
Gelre 
Bisdom en stad Utrecht  Neder Lotha-
ringen
Graafsch.
Vlaan-
deren
Duitsland
Frankrijk
Engeland
Bijzonderheden 

< 1095   

       

Dirk V

(v.a. 1076)    

   

Koenraad
(1076)     

Koenraad
(1076)     

Robert
de Fries (1071)     

Duitsland
Keizer Hendrik IV
(< 1056)    

Dirk V overwint elect Koenraad en krijgt zijn graafschap terug
Koenraad (zoon van Hendrik III) hertog van Neder-Lotharingen (1076-1087)
Koenraad bisschop van Utrecht (1076-1099)
Robrecht de Fries verslaat Richildis (vrouw van Boudewijn VI) in slag bij Kassel
Robrecht de Fries graaf van Vlaanderen 

1095

Brabant:

Godfried I

  Godfried I (graaf van Leuven) hertog van Brabant (1095-1135)
Uit geslacht Reinier de Langhals

1096

     

Gelre:

Gerard II 

Gerard II (graaf van Wasserberg) wordt graaf van Gelre

1100

 

   

Vlaamse lakennijverheid gaat Engelse wol als grondstof gebruiken
Eerste berichten van haringvangst bij Schonen

1101

Hendrik, Graaf van Limburg, is leenheer

Graaf van Limburg 

Hendrik, de Graaf van Limburg krijgt de titel van Hertog van Neder-Lotharingen

1106

Godfried, Graaf van Leuven, is leenheer

Graaf van Leuven 

Exit Hendrik IV 

Godfried, de Graaf van Leuven krijgt de titel van Hertog van Neder-Lotharingen

 

     

     

Kolonisatie-oorkonde van Bisschop van Bremen: Deskundige Hollanders ontginnen gebied aan mondingen Weser en Elbe.

1107

Graaf Hendrik van Zutphen wordt aangesteld als Rijksstadhouder in Friesland. Had geen werkelijke waarde.

1113

Aartsbissschop van Hamburg schenkt veengrond aan Hollandse kolonisten voor ontginning

1114

Godebold     

Godebold bisschop van Utrecht (1114-1127)

1115

Brief Domkappittel Utrecht aan aartsbisschop Keulen

1119

Karel de Goede     

Karel de Goede graaf van Vlaanderen (1119-1127)

1121

Dirk VI    

Dirk VI graaf van Holland (1121-1157)

1122   

Concordaat van Worms,
eind van de Investituurstrijd (1076).
Afdamming van de Kromme Rijn door bisschop van Utrecht

1127

Willem Clito 

Karel de Goede vermoord
Willem Clito graaf van Vlaanderen, gesteund door adelen en koning van Frankrijk

1128

Andries van Kuik   

Dirk van de Elzas     

Dirk van de Elzas graaf van Vlaanderen, kandidaat van de steden en van Engeland (1128-1168)
Andries van Kuik bisschop van Utrecht (1128-1139)

1132

Floris de Zwarte (aan het hoofd van West-Friezen) plundert grafelijke bezittingen Haarlem

1133

Nonnenklooster in Rijnsburg

1139

Godfried II   

Hardbert   

Godfried II hertog van Brabant (1139-1142)
Hardbert bisschop van Utrecht (1139-1150)

1141

stedelijke ontwikkelingCoenradus sticht boerenhoeve bij de samenvloeing van de Sethe (Meppelerdiep). Dit krijgt de naam Möppele en groeit uit tot Meppel.

1143

stedelijke ontwikkelingLübeck wordt gesticht door de Saksische hertog Löwe, om een basis te vormen voor de handel met Kooplieden van Gotland (de zgn. Gotlandvaarders).

1150-
1152

Schisma van Utrecht
 

Duitsland
Frederik
Barbarossa     

Schisma van Utrecht: Herman van Horn (geestelijkheid, hoge heren, rijksgezag) tegenover Frederik van Buren (gurgerij Utrecht, Deventer en ministerialen). Frederik Barbarossa kiest voor Herman van Horn

1152

Herman van Horn   

Herman van Horn bisschop van Utrecht (1152-1178)

1157

Floris III    

Floris III graaf van Holland (1157-1190)

1159

Gotlandvaarders wisselen privileges uit met Duitse steden olv Lübeck. Dit is te beschouwen als het begin van de Hanze.

1160

stedelijke ontwikkelingLübeck gepromoveerd tot bisdom

1165

Duitsland
Frederik
Barbarossa 

Frederik Barbarossa laat Zwadenburgerdam  slopen.
Stelt condiminium in voor graafschap Friesland

1167

  Verdrag van Brugge.
Vlamingen krijgen extra rechten in Holland

1168

Filips van de Elzas   

Filip van de Elzas graaf van Vlaanderen

1170

Engeland: Moord op Thomas Beckett, aartsbisschop Canterbury. (kerk tegen staat)

1178

Boudewijn II van Holland   

Boudewijn II van Holland bisschop van Utrecht (1178-1196)

1179

Hendrik 

Duitsland
Frederik
Barbarossa 

Graaf Hendrik van Gelre wettig erfgenaam van Zutphen
Floris III krijgt rijkstol bij Geervliet van Frederik Barbarossa

1182

Otto I   

    Otto I graaf van Gelre en Zutphen (1182-1207)

 

Godfried III sticht Den Bosch 

stedelijke ontwikkelingGodfried III sticht Den Bosch

1183

Eerste vermelding van wapen van Brabant op munt van Hendrik I

1188

Hendrik I 

Hendrik I van Leuven hertog van Brabant

1190

Dirk VII     

   

Floris III ? op derde kruistocht.
Dirk VII graaf van Holland (1190-1203)
stedelijke ontwikkelingZutphen krijgt handvest

1191

Boudewijn VIII en
Margaretha 

Filip van de Elzas † bij beleg van Akko
Franse koning bezet Artois
Henegouwen, Namen en Vlaanderen verenigd onder Boudewijn VIII en Margaretha (zuster Filip)

1194

Boudewijn IX     

Boudewijn IX graaf van Vlaanderen (1194-1205)

1196

Dubbele bisschops-
keuze 

Dubbele bisschopskeuze (Gelderse tegenover Hollandse kandidaat) bij bisdom Utrecht.
Utrecht krijgt stedelijke raad.
VeldslagSlag bij de Grebbeberg: Dirk VII (Holland) verslaat Otto I (Gelre).

1198

Diederik II van Ahr 

Duitsland
Otto IV
Filips van Zwaben 

Dubbele Duitse koningskeuze: Welf Otto IV van Brunswijk tegenover Filips van Zwaben
Diederik II van Ahr bisschop van Utrecht (1198-1212)

1200

Graven van Holland bekleden machtspositie binnen Rijk Lotharingen     

Gelre heeft een zekere machtspositie binnen Rijk Lotharingen   

Invloed van Graven van Holland en Gelre   

Deel Artois terug     

  Frankrijk geeft deel Artois terug.
De Graven van Holland waren intussen aanzienlijke machtspersonen geworden binnen het Lotharingische Rijk. Ook de Graven van Gelre had een zekere machtspositie. Ze kregen invloed in o.a. bisschopskeuze in Utrecht.
stedelijke ontwikkelingDordrecht heeft stadsrecht.

1202

+rechten van Maastricht 

Duitsland
Otto IV 

Otto IV geeft rechten van Maastricht aan Brabant

1202-
1203

      Oorlog Brabant tegen Holland en Gelre over beheersing grote rivieren

1205

Boudewijn IX †  

Boudewijn IX † als keizer van Latijnse Keizerrik in Constantinopel.

1206

In Arabië is het wateruurwerk uitgevonden

1208

Filips van Zwaben ?

1212

Ferrand van Portugal     

Joanna van Vlaanderen (dochter Boudewijn IX) uitgehuwelijkt aan Ferrand van Portugal

1213

nederlaag bij Steppes 

VeldslagSlag bij Steppes: Brabant lijdt nederlaag tegen stedelijkie milities van Luik.
stedelijke ontwikkelingGeertruidenberg krijgt stadsrechten.

1214

    VeldslagSlag bij Bouvines: Nederlaag Welfen en Engelsen

1216

Willem I     

Otto II van Lippe   

Engeland
Jan zonder Land 

Willem I graaf van Holland.
Hij trekt met kroonprins Lodewijk van Frankrijk ten strijde tegen Jan zonder Land van Engeland. Hij wordt daarvoor in de kerkelijke ban gedaan.
Otto II van Lippe bisschop van Utrecht (1216-1227)

1217

    stedelijke ontwikkelingMiddelburg krijgt stadsrecht

1217-
1219

Willem I op kruistocht om van kerkelijke ban ontslagen te worden. Verovering van Damiate.

1220

Duitsland
Frederik II 

Frederik II geeft geestelijke vorsten veel macht.
stedelijke ontwikkelingDordrecht krijgt stapelrecht.

1222

Floris IV    

  Floris IV graaf van Holland (1222-1234)

1225

Valse Boudewijn       

Ferrand van Portugal gevangen in Frankrijk

1227   

Otto II van Lippe †  

Ferrand van Portugal weer vrij.
VeldslagSlag bij Ane: Utrechtse bisschop (Otto II van Lippe) verslagen en gedood bij strijd tegen Drenten.
stedelijke ontwikkelingKampen voor de eerste keergenoemd als stad.

1228

Stormvloed in Friesland en Holland

1229

Otto II     

Otto II graaf van Gelre (1229-1271)

1230

Stadsraad van Utrecht blijvende invloed op regering.
stedelijke ontwikkelingZwolle krijgt stadsrechten van bisschop van Utrecht.

1231

Duitsland
Frederik II 

Frederik II geeft rijksvorsten veel voorrechten.
stedelijke ontwikkelingZaltbommel krijgt stadsrechten van Graaf Otto II van Gelre

1233

  stedelijke ontwikkelingOntstaan van Elburg: Thornspiic (Doornspijk) krijgt stadsrechten en een andere naam: Stad van der Elborch.
stedelijke ontwikkelingLochem  krijgt stadsrechten

1234

Willem II   

  Willem II graaf van Holland (1234-1256)

1235

Hendrik II   

Hendrik II graaf van Brabant (1235-1248)

1236

stedelijke ontwikkelingDoetinchem krijgt stadsrechten

1237

stedelijke ontwikkelingDoesburg krijgt stadsrechten

1239-
1244

strijd tegen aartsbisschop Keulen 

Strijd tussen Hendrik II (Brabant) en aartsbisschop van Keulen (Koenraad van Hochstaden)

1243

  stedelijke ontwikkelingSittard krijgt stadsrechten van Walram, Heer van Monschau

1244

+ Daelhem 

Margaretha van Vlaanderen.     

Hendrik II (Brabant) krijgt graafschap Daelhem
Joanna van Vlaanderen ? en wordt opgevolgd door haar zuster Margaretha

1245

    stedelijke ontwikkelingHaarlem krijgt stadsrecht

1247

+ Nijmegen 

Duitsland
Willem II 

Willem II (graaf van Holland) wordt tot koning van Duitsland gekozen.
Otto II (Gelre) krijgt Nijmegen in pand

1248

Hendrik III   

            Hendrik III graaf van Brabant (1248-1261)

1250

stedelijke ontwikkelingGrote brand van Utrecht

1251

stedelijke ontwikkelingKampen krijgt privilege voor vaart op Schone

1252

stedelijke ontwikkelingHasselt krijgt stadsrechten van bisschop van Utrecht

1254

stedelijke ontwikkelingEerste steen van de Domkerk in Utrecht

1256


Duitsland
Willem II ? 

Willem II † bij strijd tegen West-Friezen bij Hoogwoud.
Floris V wordt graaf van Holland (1256-1296), eerst onder voogdijschap van Floris de Voogd en o.a. Otto II (graaf van Gelre). Floris de Voogd krijgt keur van Zeeland

Floris V 

Floris
de
Voogd 

1267

       

Jan I   

Jan van Nassau   

  Jan van Nassau elect van Utrecht (1267-1290)
Jan I hertog van Brabant (1267-1294)

1271

Reinoud I   

Reinoud I graaf van Gelre (1271-1326)

1273

stedelijke ontwikkelingFloris V geeft Vlaardingen (Flardinghe) stadsrechten

1274

Kennemer opstand, gesteund door Gijsbrecht van Amstel en Utrechtse gilden

1278

Gwijde van Dampierre     

Gwijde van Dampierre graaf van Vlaanderen

1279

+ Neder-
sticht 

Floris V (Holland) krijgt bijna gehele Nedersticht in pand, waaronder Muiden en Weesp

 

Muider-
slot

Floris V laat het Muiderslot bouwen

1282

    Floris V heeft West-Friezen onderworpen

1283-
1288

Limburgse successie-oorlog:
Gelre, Vlaanderen, Luxemburg en aartsbisschop Keulen tegen Brabant met burgerij Keulen, Holland, Gulik en Kleef

1284

Oude Caerte regelt rechten van Brabant en Luik op Maastricht

1285

Frankrijk
Philips de Schone koning 

Philips IV (de Schone) koning van Frankrijk (1285-1314). Steunt vijanden Vlaamse Graaf.

1287

+Amstel en Woerden 

  De Heren van Amstel en Woerden onderwerpen zich aan Floris V (Holland)
Grote overstromingen tgv dijkdoorbraken

1288

 

+Hertogdom Limburg
+ land-
goederen 

Reinoud gevangen 

bouw  Dom 

Jan van Nassau geeft staatsprivilege voor bouw Utrechtse Dom.
VeldslagSlag bij Woeringen. Einde van de expansie van Gelre. Reinoud van Gelre gevangen genomen. Jan I (Brabant) verwerft hertogdom Limburg en landgoederen.

1289

+West-
Friese
gem. 

      Westfrieze gemeenten aanvaarden Floris V

1290

     

exit Jan van Nassau 

Elect Jan van Nassau door paus vervallen verklaart (oa diefstal, financieel. wanbeheer)

1290-
1296

verpand aan Vlaanderen   

  Gelre en Zutphen verpand aan Vlaanderen ivm grote schulden

1292

Hamburg schrijft een scheepscodex voor. Dit is een regeling voor handel per scheepvaart.
stedelijke ontwikkelingStavoren krijgt stadsrechten van Floris V

1293

Er ontstaat een Hanzeverbond.

1294

Jan II   

Jan II hertog van Brabant (1294-1312)
Zwolle contacteert Lübeck ivm plaats binnen Hanze

1295

Engelse wolstapel korte tijd in Dortrecht

1296

Floris V
?

Floris V sluit zich politiek aan bij Frankrijk.
Wordt vermoord door o.a. de edelen Gijsbrecht van Amstel, Herman van Woerden, Gerard van Velzen, Jan van Kuik.
Jan van Avesnes (graaf van Henegouwen) wordt in Holland en Zeeland opgevolgd door Jan van Renesse

Jan van Renesse 

Jan van Renesse 

1296

Jan I

 

einde verpanding 

Willem II Berthout van Mechelen   

Jan I graaf van Holland (1296-1299)
Willem II Berthout van Mechelen bisschop van Utrecht (1296-1301)
Einde verpanding Gelre en Zutphen. Muiderslot wordt afgebroken.

1297

 

Wolfert van Borssele 

 

Engeland
 

Gwijde van Vlaanderen sluit zich aan bij Engeland
Jan van Renesse verslagen door Wolfert van Borssele (Zeeland)
Jan van Arkel III geboren.
stedelijke ontwikkelingAmsterdam krijgt stadsrechten.

1299

Jan II

(Eind Hollandse Huis)

Jan van Avesnes   

  Wolfert van Borssele †, wordt opgevolgd door Jan van Avesnes
Jan I †. Opgevolgd door Jan II (1299-1304)
Einde van het Hollandse Huis, begin van het Henegouwse Huis 
Ook Lübeck schrijft een scheepscodex. Het Hof van Beroep wordt van Visby naar Lübeck overgeheveld.
stedelijke ontwikkelingHattem krijgt stadsrechten.

1300

     

(Hene-
gouwse Huis) 

exit Gwijde van Vlaanderen     

Frankrijk
Bezet Vlaanderen 

Gwijde van Vlaanderen gevangen door Fransen, Vlaanderen militair bezet. Mislukte Rijksdag van de Duitse koning Albrecht te Nijmegen

Duitsland
koning Albrecht 

     

Opsplitsing
van Baarle

  LiteratuurMelis Stoke schrijft zijn Rijmkroniek (geschiedenis van de Graven van Holland)
stedelijke ontwikkelingVermelding van kapel te Loo (Liemers).
Dirk II van Holland wil zijn land uitbreiden ten koste van Heer van Breda (Godfried van Schoten). Om dit te verhinderen wordt Baarle opgesplitst tussen Hertog Hendrik I (Brabant) en Godfried (Breda)

1301

 

Gwijde van Avesnes     

Bisschop Willem II (Utrecht) sneuvelt op de Hoge Woerd tegen de Lichtenbergers
Gwijde van Avesnes bisschop van Utrecht (1301-1317)

1302

mei

VeldslagDe Brugse Metten: Bloedbad, door Phips de Schone aangericht te Brugge

11jul

VeldslagDe Guldensporenslag: De Slag bij Kortrijk. Het leger van Philips de Schone wordt door voetvolk verslagen.

1303-
1304

Vlaamse inval 

Vlaamse inval 

Vlaamse inval 

Vlaamse inval in Holland, Zeeland, Utrecht

1304

einde inval 

einde inval 

einde inval 

Vlamingen verslagen bij Pevelenberg en Zierikzee (zeeslag)
Ambtsgilden Utrecht invloed op stadsregering

1304

Holland,
Zeeland,
Henegouwen

Willem III 

  Willem III graaf van Holland, Zeeland, en Henegouwen (1304-1337)
 
Laatste update: 27/11 2009

TerugHomeBovenVerder